Het klinkt wat gek maar belastingheffing uit vroeger tijden had zo zijn invloed op het Weipoortse landschap. Een invloed die nog altijd zichtbaar is. Vele grondeigenaren langs de vliet ontweken de polderlasten. Het resultaat zien we terug in de vele eilandjes en ander onbedijkt land tussen de wijken (inhammen en zijslootjes), de vliet en de weg. In de kern is de oorzaak het verschil tussen een ondergrond van veen of een ondergrond van klei.
De daling van het maaiveld door ontwatering van de veenbodem is al vanaf de ontginning van Holland aan de gang. Het begon zo rond het jaar 800 met de eerste cope. Vanaf de late middel-eeuwen ontstonden in deze omgeving de polders die een eigen belasting hieven van de ingelanden (grondeigenaren) in hun gebied. Lag een perceel grond buiten de polder dan kon het polderbestuur over dat perceel niet heffen. Als het niet nodig was dan lieten de zuiniger ingestelde eigenaren grond liever buiten de polderdijk om zo de polderlasten te ontlopen.
De juiste omstandigheden …
De Weipoortsevliet is een oud riviertje in het Hollandse laagveen. Vanaf de vliet is het oude moeras ontgonnen en op de oevers van de vliet is in vroeger tijden bebouwing ontstaan. Dat gebeurde op de oude kleiruggen van het vroegere getijden riviertje. Aan de westzijde van de vliet is achter de oude, op het water georiënteerde, boerderijen een boerenweg ontstaan. Deze weg kennen we nu als de Weipoortseweg. De Uiterdijk en Noord Aa zijn tot de jaren 60 van de 20e eeuw nooit veel meer dan een pad geweest.
Ten tijde van de grote ontginning tussen de elfde en de dertiende eeuw – de exacte periode is nog steeds onderwerp van debat – is door de uitgifte van cope door de Graven van Holland ook rond de Weipoort het kenmerkende Hollandse copelandschap ontstaan. Lange percelen gescheiden door ontwateringssloten. Het is nu niet meer voor te stellen dat de huidige poldersloten in vroeger tijden uitwaterden op de Weipoortse vliet. Hoewel er veel veranderd is, ligt er in het verlengde van een flink aantal poldersloten, de grenzen van de oude copen, nog altijd een inham (lokaal “wijk”) in de vliet.
Collectie Rijnland
De polders rond de Weipoort zijn een doorontwikkeling van de cope. Het inklinkende veen noopte tot verlaging van de (grond)waterstand en dat kon eigenlijk alleen door een gebied af te sluiten met dammen en dijken om het vervolgens te bemalen. Deze Hollandse polders zijn in de tweede helft van de 15e eeuw ontstaan. Aan de Weipoort liggen er vijf: De Groote polder, de Barre polder, de West- en de Oostbroek polder en ten slotte de meest zuidelijk gelegen Gelderswoudse polder.
Klei klinkt niet in
In het Weipoortse was er echter een bijzonder fenomeen aan de orde. Het oude veenriviertje heeft als zijarm van de Oude Rijn gezorgd voor kleiafzetting in het veen. Op oude luchtfoto’s en op hoogte kaarten zijn daar in de polder nog steeds sporen van terug te vinden. Omdat klei niet inklinkt ligt het huidige buurtschap op deze kleirug enigszins verhoogd in het landschap.
Voor de vroegere bewoners bracht dat ook voordelen met zich mee. Ingelanden (grondeigenaren) in een polder betaalden voor het privilege van droge voeten op de grond polderlasten. De molen en de molenaar, de dijken en alle andere kunstwerken moesten natuurlijk wel ergens van betaald worden. Percelen buiten de polderdijk vielen buiten de heffingsbevoegdheid van de polder.
Belastingontwijking
De verhoogde ligging van Weipoort op de kreekruggen van de vliet maakte ontwijking van het poldergeld mogelijk. Aan de westzijde van de vliet heeft dat tot een vrij grillig verloop van de polderdijk geleidt. Bedijkt land wisselt zich af met onbedijkt land. Het hoger gelegen land waar vaak de boerderij op stond, maar ook de percelen hakhout op de kop van een cope, hoefde niet zo nodig ingepolderd te worden. Het risico op hoog water was, door het verzanden van de Oude Rijn bij Katwijk, niet zo groot en de Wilg en de Els, favoriet hakhout in een nat landschap, gedijden goed op dergelijke stukken. Grond buiten de polderdijk scheelde dus in de beurs van de landeigenaar. Een vroege vorm van belastingontwijking. Geheel legaal zoals dat met belastingontwijking gaat. Of we van een belastingparadijs konden spreken blijft de vraag. Wel kunnen wij nu paradijselijk genieten van een bijzonder afwisselend landschap..
Foto: Land buiten de polder(dijk), Redactie
Geraadpleegde bronnen:
Archeologische waarden- en verwachtingenkaart gemeente Rijnwoude en gemeente Zoeterwoude.
Kroniek van Zoeterwoude, Oud Zoeterwoude
Belasting & Douane Museum, Rotterdam
Collectie Rijnland, Hoogheemraadschap Rijnland, Leiden
Legger primaire waterkering, Rijnland.net, Hoogheemraadschap Rijnland, Leiden
dinoloket.nl/ondergrondgegevens
